در خدمت انسان یا بر علیه انسان؟ 

شوشان ـ صادق رضایی :

در تاریخ ششم اردیبهشت سال ١٣۶۴( ۲۶ آوریل سال  ۱۹۸۶) راکتور شماره  ۴ نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل در نزدیکی شهر پریپیات واقع در شمال اوکراین (آن زمان بخشی از اتحاد شوروی) منفجر شد.  
در آن شب، مهندسان نیروگاه در حال اجرای آزمایشی به منظور بررسی عملکرد سیستم خنک‌کنندهٔ اضطراری بودند؛ آزمایشی که با چند اشتباه فنی و تصمیم مدیریتی نادرست، منجر به افزایش ناگهانی توان راکتور و انفجاری بسیار  مهیب شد.  

انفجار، سقف هزار تنی راکتور را به هوا پرتاب کرد و مواد رادیواکتیو به اندازه‌ای به جو راه یافت که حدود ۴۰۰ برابر بیشتر از بمب هیروشیمابود.  
در  این حادثه ٣٠ نفر از کارکنان و آتش‌نشانان در اثر مسمومیت پرتویی جان باختند. بیش از ۱۰۰ هزار شهروند در روزهای بعد از شهر چرنوبیل تخلیه شدند، و بخش عظیمی از منطقه  تا امروز متروکه مانده است.  
اما این تمام فاجعه نبود. ترس و وحشت از انفجار اتمی ثانویه، ناشی از واکنش‌های زنجیره‌ای مهیب، ۱۰ برابر قوی‌تر از هیروشیما، هر لحظه تهدید می‌کرد که نه تنها کل اوکراین بلکه نیمی از کره ی زمین  از صحنه ی روزگار  محو شود، 
  جهان و بویژه قاره ی اروپا و بخشی از آسیا در آستانه فاجعه ای بزرگ  بود. این حادثه با هزینه‌ای بالغ بر ۲۰۰ میلیارد دلار پرخرج‌ترین و تلخ ترین حادثه غیر جنگی تاریخ به شمار می‌رود

گرچه دولت  شوروی کوشید ماجرا را پنهان کند ، اما رصد افزایش سطح رادیواکتیویته در منطقه‌ی اسکاندیناوی پرده از فاجعه برداشت. این حادثه نشان داد که امنیت هسته‌ای، مرزی نمی‌شناسد؛ پرتوهای نامرئی در چند ساعت از یک کشور به سراسر قاره راه پیدا می‌کنند.  
هیچ کس دقیقا نمی‌داند بر اثر این انفجار، از ۱۸۰ تن سوخت هسته‌ای موجود چه میزان آن وارد اتمسفر شد. با وجود گذشت ۲۵ سال از این فاجعه حدود ۹ میلیون نفر در نواحی آلوده به رادیواکتیو چرنوبیل سکونت دارند و پیش بینی کارشناسان بین المللی گویای این مسئله تلخ است که حدود ۶۶ هزار نفر دیگر به علت ابتلا به سرطان که انفجار نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل باعث آن شده است در سال‌های آینده جان خود را از دست خواهند داد که این میزان ۱۵ برابر پیش بینی‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی سازمان ملل است.

چرنوبیل فقط یک اشتباه انسانی نبود، هشداری بود نسبت به ماهیت دوگانه فناوری هسته‌ای: منبعی بالقوه برای توسعه ی انرژی ، اما هم‌زمان تهدیدی که می‌تواند گونهٔ بشر را به‌طور مستقیم در معرض انقراض قرار دهد.  
هیچ قدرت سیاسی یا نظامی قادر نیست اثر یک فروپاشی هسته‌ای را مهار کند. در جهانی که چنین صنعتی  در دست انسان‌هاست، مفهوم امنیت دیگر به زرادخانه و مرز محدود نمی‌شود؛ بلکه به توانایی کنترل دانایی  وابسته است.  

چرنوبیل یادآور این حقیقت است که پیشرفت، بدون اخلاق و مبانی حقوق بشری، نظارت ،مشارکت جهانی و عدم رعایت ایمنی می‌تواند به نقطه ی پایان تاریخ تبدیل شود.